Revista Mjekësia Veterinare Shqiptare

Delet e rracës BARDHOKA


Një ndër racat më të spikatura të dhenve që
mbarështohen në vendin tonë e drejtimit:
qumësht– mish – lesh është rraca e deles autoktone
“Bardhoke” e cila është e përhapur kryesisht në
zonën veri- perëndimore të vendit dhe konkretisht
në zonën e Alpeve, në Tropojë, Has, Pukë, Malësia
Madhe, Shkodër, Mirditë, Lezhë etj.
Origjina e kësaj race është fshati
“Bardhoc” – Kosovë.
Kjo racë ka shtrirje të gjerë gjeografike
Mal i Zi, Kosovë, Maqedoni.

Kokë me mandibula të fuqishme, turi të gjerë dhe veshë të mëdhenj.
Profil nazal tek meshkujt i harkuar, tek femrat është
e drejtë. Këmbë të forta, me kocka të trasha. Tek të
dy sekset balli është i zhveshur, qafa është e gjatë
dhe muskulore. Barku është i rrumbullakosur, pak voluminoz.
Ngjyra e mantelit krjetësisht e bardhë.
Bashka e bardhë mbulon gjithë trupin, qafën dhe
bishtin. Gjëndra e gjirit e zhvilluar, me volum të
konsiderueshme thitha të zhvilluar, të përshtatshme
për mjelje. Meshkujt kanë brirë të përdredhur kurse
femrat janë pa brirë. Gjatësia e leshit 20-25 cm.
Fermat e dhenve me këtë racë arrijnë 50-400 krerë.
Populacioni aktual i deleve nuk përbën problem për
erozion racor. Në këto zona janë mudësitë për zhvillim
numerik nëpërmjet krijimit të fermave konkuruese me
produkte tipike tradicionale të njohura nga origjina
(djath, mish, etj) për tregun e vendit dhe të jashtëm.
Tufa e fermerit Bejto Hasmegaj është një tufë
shumëzuese për prodhim qingja meshkuj dhe femra,
dhe realizon performanca brënda standartit të racës.
Shkëmbimi i materialit racor në formën e kafshëve
të gjalla përbën rrugën kryesore të përmirësimit të
tufave në të imta, si dhe eliminimin në minimum i
bashkëgjaksisë.
Sistemi i Prodhimit: Exstensiv dhe gjysëm intensiv.
Fermat me më shumë se 50 krerë, gjatë dimrit i
shtegtojnë kafshët në zonat fushore. Kullotja në
kullotat natyrore Alpine. Shtesa me koncentarte
përdoret një muaj para pjelljes dhe 1- 2 muaj pas
pjelljes. Prodhim qumështi i cili varion nga 70 – 100
litra në laktacion kurse në disa tufa nukleuse gjenetike
arrin 130 – 200 litra. Prodhimi i qumështit në fermat
e monitoruara të projektit luhatet nga 110 – 200 litra
për krerë në laktacion, si tek fermerët e zonës së
Thethit ku prodhimi mesatar i qumeshtit arrin 120-
140 litra për krerë në laktacion. Ndërsa në fermën e
fermerit Bejto Hasmegaj , prodhimi i qumështit arrin
deri në 200 litra për krerë – prodhim i lartë për disa
vende të zonës së Ballkanit.
Periudha e Memëzimit – në mesatare rezulton 60-78
ditë me variacione të theksuara nga njera fermë tek
tjetra. Zgjatja e periudhës mëmëzimit varet nga disa
faktorë :
• Largësia nga qendrat e banuara , mungesa e
baxhove apo fabrikat e përpunimit të qumështit;
• Kërkesa e lartë për mish qingji në treg, i motivon
fermerët të prodhojnë mish qingji duke zgjatur
periudhën e mëmëzimit etj.
Nga përpunimi i peshës në këputje të qingjave, në
fermat e selektuara që mbarështojnë dele të Racës
“Bardhoke” dhe kryqëzime të saj realizohen këto
performanca në mesatare:
• Pesha në këputje e qingjave M është 19.6 ± 1.5
kg ndërsa për qingjat F është 17.3 ± 1.3 në 72 ditë.
• Pesha në therje e qingjave është mesatarisht
25.7 ± 4.5 kg.
Në fermat e selektuara pesha në këputje reflekton
influencën e racionit ushqimor në periudhën e parë
të laktacionit. Kjo periudhë lidhet me kapacitetin
prodhues të deles dhe aftësisë së qingjit për ta kthyer
në shtesëpeshe.Periudha e këputjes është endryshme
në ferma të ndryshme. Ka disa ferma që e zgjasin këtë
periudhë nga kriteri teknik që është 60 ditë.
Riprodhimi – Delja e racës autoktone “Bardhoke” në
kushte normale të mbarështimit jep një pjellje në vit.
Periudha e ndërzimit fillon në fund te muajit qershor
dhe përfundon në muajin shtator (zonat malore), në
varësi të zonës.
Ndërzimi natyral, me desh të seleksionuar që
qarkullojnë midis tufave, kjo falëndërhyrjeve të
projektit. Sezoni i ndërzimit në mesatare është 35 ditë
por në mjaft ferma ky sezon është mjaft i zgjatur.
Në funksion të objektivit për të rritur vlerën
ekonomike të tufave të deles autoktone “Bardhoke”
që mbarështohen në këto zona janë realizuar disa
ndërhyrje me efekte positive.

Burimi informacionit: Autorë: As.Prof.Dr. Fatmira Sula / Atif Dema

Ju lutemi në rast referimi përmendni autorin dhe burimin e informacionit

Këtë e pëlqejnë %d blogues: